Tarix bəzən sakit yazılır, bəzən isə bir neçə günün içində taleləri dəyişdirir. 1926-cı ilin fevralında Bakı şəhərində baş verənlər məhz belə anlardan biri idi. Bu, sadəcə bir elmi toplantı deyildi. Bu, türk dünyasının özünü yenidən kəşf etdiyi, dilini, kimliyini və gələcəyini müzakirəyə çıxardığı dönüş nöqtəsi idi.
XX əsrin əvvəlləri türk dünyası üçün sadəcə siyasi dəyişikliklər dövrü deyildi. Bu, eyni zamanda kimliyin yenidən axtarıldığı, dilin, mədəniyyətin və tarix şüurunun yenidən qurulduğu bir mərhələ idi. Bu böyük axtarışın ən parlaq ifadələrindən biri isə 1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultay oldu.
Bu qurultay adi bir elmi toplantı deyildi. O, türk xalqlarının gələcək taleyi ilə bağlı verilən qərarların müzakirə olunduğu bir platforma idi. Burada dil məsələsi sadəcə ünsiyyət vasitəsi kimi yox, milli kimliyin əsas sütunu kimi dəyərləndirilirdi.
Bakı həmin dövrdə təsadüfi seçilməmişdi. Şəhər həm iqtisadi, həm də intellektual baxımdan regionun mərkəzlərindən biri idi. Məhz burada müxtəlif ölkələrdən gəlmiş alimlər – Şərqdən və Qərbdən olan türkologiya mütəxəssisləri – bir araya gəldi. Onları birləşdirən əsas sual isə eyni idi: türk xalqları necə inkişaf etməlidir?
Qurultayın ən çox müzakirə olunan mövzusu əlifba məsələsi idi. Ərəb qrafikasının türk dillərinin səslərini tam ifadə etmədiyi fikri geniş dəstək qazandı. Bu müzakirələr nəticəsində latın qrafikasına keçid ideyası ön plana çıxdı. Bu, sadəcə texniki dəyişiklik deyildi. Bu qərar savadlılığın artırılması, elmə çıxışın asanlaşdırılması və dünyaya inteqrasiya kimi daha böyük məqsədlərə xidmət edirdi.
Burada Azərbaycan ziyalılarının rolu xüsusilə diqqətəlayiq idi. Səməd Ağamalıoğlu yeni əlifba ideyasını müdafiə edərək onun maarifçilik baxımından əhəmiyyətini vurğulayırdı. Onun çıxışları göstərirdi ki, dil islahatı xalqın gələcəyinə birbaşa təsir edən məsələdir.
Bəkir Çobanzadə isə məsələyə daha geniş prizma ilə yanaşırdı. O, türk dillərinin ayrı-ayrılıqda deyil, bütöv bir sistem kimi öyrənilməsinin vacibliyini irəli sürürdü. Bu yanaşma türk xalqları arasında elmi və mədəni yaxınlaşmanın əsasını qoyurdu.
Digər tərəfdən, Fərhad Ağazadə terminologiya məsələsinə diqqət çəkərək elmi dilin formalaşmasının vacibliyini qeyd edirdi. Hənəfi Zeynallı isə folklorun sadəcə keçmişin mirası deyil, həm də xalqın yaddaşı olduğunu vurğulayırdı. Əli Nazim isə ədəbiyyatın milli dilin inkişafında oynadığı rolu ön plana çıxarırdı.
Beləliklə, qurultayda müzakirə olunan məsələlər təkcə dilçiliklə məhdudlaşmırdı. Burada tarix, mədəniyyət, ədəbiyyat və kimlik məsələləri bir-biri ilə sıx şəkildə bağlı idi.
Qurultayın qərarları sonrakı illərdə öz təsirini göstərdi. Latın qrafikasına keçid bir çox türk respublikalarında tətbiq olundu. Elmi terminologiyanın yaradılması istiqamətində işlər başladı. Təhsil sistemində yeni yanaşmalar formalaşdı. Folklor və etnoqrafiya sahəsində geniş araşdırmalar aparıldı.
Lakin bu inkişaf uzunömürlü olmadı. 1930-cu illərin repressiyaları bir çox ziyalının taleyini yarımçıq qoydu. Türkoloji elmin inkişafı ciddi zərbə aldı. Buna baxmayaraq, qurultayın ideyaları tam yox olmadı – onlar zamanın sınağından keçərək bu günə qədər gəlib çatdı.
Bu gün, demək olar ki, bir əsr sonra həmin ideyalar yenidən aktuallaşır. Ortaq türk əlifbası təşəbbüsləri, mədəni inteqrasiya layihələri və elmi əməkdaşlıqlar 1926-cı ildə səsləndirilən fikirlərin davamıdır.
I Türkoloji Qurultay bizə bir həqiqəti xatırladır: dil sadəcə sözlərdən ibarət deyil. O, tarixdir, yaddaşdır, kimlikdir. Bu kimliyi qorumaq üçün bəzən bir qurultay belə tarixdə dönüş nöqtəsinə çevrilə bilir.
I Türkoloji Qurultay bir daha sübut edir ki, dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. O, xalqın kimliyidir, yaddaşıdır və gələcəyidir. Tarix xatırladır ki, bəzən bir neçə gün davam edən bir qurultay bütöv bir əsrin istiqamətini müəyyən edə bilir.
Təhminə Əliyeva
Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin elmi mütəxəssisi
