Həyatda hər sahənin, hər peşənin, hər mühitin özünəməxsus çətinlikləri var. Amma elə mənzərələr də var ki, insan onlara hər gün rastlaşdıqca əvvəlcə təəccüblənir, sonra əsəbiləşir, daha sonra isə təəssüf ki, öyrəşir. Ən böyük dəhşət də məhz budur: dəhşətə öyrəşmək.

Azərbaycanın şadlıq evlərində illərdir davam edən bəzi münasibətlərə baxanda adam istər-istəməz soruşur: Sənətkara bu qədər hörmətsizlik nə vaxtdan normal münasibət hesab olunur?

İncəsənət adamının şadlıq evində özündən yaşca kiçik bir ofisiant tərəfindən yola verilməsi, sadə bir çayın gətirilməsi üçün on nəfərə müraciət etməli olması, məclisin sonunda soyuq, bəzən donmuş yeməklərin musiqiçilərin qarşısına qoyulması artıq adi hala çevrilib. Halbuki həmin yeməklərin də, xidmətin də pulu toy sahibindən alınır.

Bəzən administratorların musiqiçilərlə davranışı isə daha acınacaqlı mənzərə yaradır. Elə bil qarşılarındakı insanlar illərini sənətə həsr etmiş musiqiçilər yox, onların şəxsi işçiləridir. Sanki musiqiçi administratorun qarşısında əyilib-təzim etməli, öz haqqını tələb edəndə isə üzr istəyirmiş kimi danışmalıdır.

Amma məsələ təkcə şadlıq evlərinin münasibətində deyil.

Sənət aləminin öz daxilində də böyük bir mənəvi aşınma var.

Bir-birinə “qardaş” deyib eyni masada çörək yeyən musiqiçilərdən biri masadan qalxan kimi digərinin arxasınca danışır. Bir səhnəni, bir çörəyi, bir sənəti bölüşən insanlar bəzən dostunun haqqına belə göz dikir. Bir vaxtlar eyni masada çörək kəsən, eyni səhnədə çiyin-çiyinə dayanan adam sabah həmin dostunun qazancından pay götürmək, onun işinə vasitəçilik etmək, hətta haqqını kəsməkdən çəkinmir.

Bu, rəqabət deyil.

Bu, mənəvi tənəzzüldür.

Cəmiyyətin sənətkara münasibəti də ayrıca bir problemdir.

Bəzən savadı, dünyagörüşü və sənət anlayışı olmayan insanların sırf maddi imkanlarına görə sənətkarın qarşısında özlərini üstün aparmasına şahid oluruq. Bazarda alver edən, həyatında bir kitab belə oxumayan, mədəniyyət anlayışını sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən zahiri görüntülərdən ibarət hesab edən bəzi insanların toy məclislərində sənətkara yuxarıdan aşağı baxması, sərxoş halda onunla kobud danışması, hətta fiziki təhdidə qədər gedib çıxması nə qədər acınacaqlı mənzərədir.

İnsanın cibindəki pul onun mədəniyyət səviyyəsini müəyyən etmir.

Pul insanı varlı edə bilər, amma tərbiyəli və mədəni etməz.

Ən ağrılı məqamlardan biri də budur ki, illərlə Azərbaycan mədəniyyətinə, musiqisinə xidmət etmiş sənətkarlar gecənin sonunda şadlıq evinin müdiriyyətinin qapısında boynu bükük şəkildə 20-30 manatlıq zəhmət haqqını gözləməli olurlar.

Gecə saat ikiyə qədər…

Bəzən daha çox.

Bu mənzərənin nə qədər absurd olduğunu təsəvvür etmək üçün iqtisadi reallığa baxmaq kifayətdir.

Ətin qiyməti 5 manat olan vaxtlarda da musiqiçilərin aldığı məbləğ 20-30 manat, müğənnilərin aldığı qonorar isə 50-100 manat civarında idi. Bu gün isə həyatın bütün sahələrində qiymətlər dəfələrlə artıb. Şadlıq evlərinin menyuları əvvəlki qiymətlərlə müqayisədə qat-qat bahalaşıb, toy sahibinin ödədiyi məbləğlər ciddi şəkildə yüksəlib.

Amma musiqiçinin əməyinə verilən qiymət?

Yenə eyni.

Sanki illər keçib, hər şey dəyişib, yalnız musiqiçinin zəhmətinin qiyməti dəyişməyib.

Bəlkə də şadlıq evləri düşünür ki, musiqiçilər burada qazandıqları pulla bazarlığı başqa ölkələrdən edirlər.

Bu vəziyyəti dilə gətirənlərə isə çox vaxt “çörəyimizə vəkil olma” deyilir.

“Sakit dur. Görmürsən, filankəs müəllim necə sadə adamdır? Hər dəfə gəlir, bizimlə görüşür.”

Bəziləri üçün müdiriyyətin gəlib əl sıxması, hal-əhval tutması o qədər böyük hadisəyə çevrilib ki, bunu artıq insanın öz dəyərinin göstəricisi hesab edirlər.

Halbuki insanın dəyəri ona kimin əl uzatması ilə ölçülmür.

Sənətkarın dəyəri onun qarşısında kimin dayanması ilə yox, özünün sənət qarşısında nə qədər dayana bilməsi ilə ölçülür.

Daha bir acı mənzərə isə budur: bəzi insanlar şadlıq evlərində çox aşağı məbləğ qarşılığında işləyir, lakin işdən çıxarılmamaq və öz yerlərini qorumaq üçün müdiriyyət qarşısında həddindən artıq yaltaq davranmağa məcbur olurlar. Bəzən onların bu münasibəti o həddə çatır ki, eyni mühitdə işləyən digər sənətkarlar bu davranışın içində özlərini yad hiss edirlər.

Və bütün bunları görən, anlayan, sənətin və sənətkarın nə demək olduğunu bilən insan üçün ortaya bir söz çıxır:

Dəhşətdir.

Amma ən böyük dəhşət bunların baş verməsi deyil.

Ən böyük dəhşət odur ki, insanlar bütün bunlara öyrəşirlər.

Bir musiqiçinin aşağılanmasına öyrəşirlər.

Bir sənətkarın haqqını almaq üçün saatlarla qapı ağzında gözləməsinə öyrəşirlər.

Sənət adamının özündən yaşca kiçik birinin qarşısında əzilməsinə öyrəşirlər.

Dostun dost arxasınca danışmasına öyrəşirlər.

Əməyin qiymətsizləşdirilməsinə öyrəşirlər.

Yaltaqlığı “iş qaydası”, susmağı “ağıllılıq”, haqqını tələb etməyi isə “problem yaratmaq” adlandırırlar.

Sonra da bütün bunlara bir ad qoyurlar:

“Sənət aləminin qaydaları.”

Xeyr.

Bu, sənət aləminin qaydası deyil.

Bu, illər ərzində adiləşdirilmiş yanlış münasibətlər sistemidir.

Sənətkarın öz əməyinə görə haqq tələb etməsi ayıb deyil. Əksinə, ayıb onun əməyini ucuzlaşdırmaqdır.

Musiqiçinin gecə yarısı öz zəhmət haqqını gözləməsi “təvazökarlıq” deyil. Bu, əməyə hörmətsizlikdir.

Sənətkara yuxarıdan aşağı baxmaq “varlı müştəri davranışı” deyil. Bu, mədəniyyətsizlikdir.

Bir sənətkarın digər sənətkarın haqqına girməsi isə rəqabət deyil. Bu, həmkarına və öz sənətinə xəyanətdir.

Bəlkə də artıq bir şeyi dəyişməyin vaxtıdır.

Sənətkara hörmət göstərmək üçün onun qarşısında əyilməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə onun zəhmətinə insan əməyinə göstərilməli olan hörməti göstərmək kifayətdir.

Çünki səhnədə bir neçə saat dayanan musiqiçinin arxasında illərlə yığılmış zəhmət, məşq, həyat təcrübəsi və sənət dayanır.

Sənətkarı ucuzlaşdıran cəmiyyət, əslində öz mədəniyyətini ucuzlaşdırır.

Və ən böyük təhlükə də budur: bir gün hamı buna o qədər öyrəşir ki, heç kim artıq bunun dəhşət olduğunu düşünmür.

Fərid Əmiraslanov
"AYMEDİACOMPANY.AZ" mədəniyyət işləri üzrə direktor müavini